Geschiedenis van de SP in vogelvlucht

Wat zijn de belangrijke ontwikkelingen in de partij die in 1972 werd opgericht en nu, aan het begin van de 21ste eeuw, in Kamerzetels en in ledental de derde partij van het land is, en in activisme de onbetwiste nummer één? Een beschrijving in vogelvlucht.

Het begin

1973 Dát de SP op zondag 22 oktober 1972 wordt opgericht is eigenlijk niet heel bijzonder. Het is immers de tijd dat er heel veel politieke partijen worden geformeerd. Vooral aan de linkerkant van het politieke spectrum is het een drukke bedoening. Op de poptonen van Beatles, Stones, Bob Dylan en de flower power hebben vooral jonge mensen in West-Europa en Noord-Amerika de aanval op de heilige huisjes van de naoorlogse periode ingezet. "Maatschappijverandering" staat hoog op de verlanglijst van alles wat links is. Het is de tijd van grote idealen. Nederland moet op de schop, het kapitalisme moet verdwijnen en het socialisme zal weldra heersen op aard, om te beginnen in Nederland. In 1972 klinkt dat niet overdreven. De samenleving lijkt op drift.

Het ontstaan van een eigen socialisme

De SP heet in haar eerste jaren een "maoïstische" partij. Dat wil zeggen dat naast de traditionele marxistische kritiek op het kapitalisme ook de politieke opvattingen van de Chinese staatsman als leidraad gelden. Hij had er toch maar mooi voor gezorgd dat een op de vier wereldburgers géén honger meer had en geen bazen meer boven zich hoefde te dulden - terwijl elders in de wereld onderdrukking en uitbuiting aan de orde van de dag zijn. Mooie zinnen over fraaie idealen maar de SP'ers hadden ze slechts van horen zeggen. Naarmate er meer bekend wordt over China blijkt dat ook daar de werkelijkheid sterk afwijkt van het beeld. Dan is de "Chinese liefde" snel voorbij. De jonge SP neemt afstand van buitenlandse leermeesters en probeert haar eigen socialisme vorm te geven. Overal wordt een helpende hand geboden: aan buurtbewoners, huurders, consumenten, werknemers. Met enkele eigen medische centra met dokters in loondienst laten we zien hoe wij met gezondheidszorg willen omgaan. Zo wordt de SP een bijzondere partij: sterk en succesvol aan de basis, maar dan nog zonder een landelijke uitstraling en betekenis. Alles gebeurt lokaal. De partij is weliswaar geregistreerd als landelijke politieke partij maar functioneert in de praktijk als een "federatie van plaatselijke afdelingen".

Vijftien jaar later

Vijftien jaar na de oprichting van de SP ziet het politieke landschap er heel anders uit. Het linkse kabinet van PvdA-voorman Joop den Uyl uit 1973 is in 1977 ten onder gegaan. De populariteit van radicaal-linkse partijen is over. De meeste zijn verdwenen of leiden een kwijnend bestaan. De CPN verliest haar plek in het parlement, en ook de PSP is zijn aantrekkelijkheid goeddeels kwijt. Enkele jaren later zullen de partijen fuseren, samen met de PPR, tot GroenLinks. En de SP? Dat is een verhaal apart. De partij heeft zich ten doel gesteld ‘onder de mensen’ te werken. Bij gemeenteraadsverkiezingen laten de mensen die met de SP te maken krijgen, hun waardering blijken. In 1986 telt de SP zo'n 40 raadsleden, maar bij parlementsverkiezingen lukt het niet om in het parlement te komen.

Een nieuwe wind

In 1987 komt het landelijke partijcongres voor het eerst sinds 10 jaar weer bijeen en stelt vast dat het hoog tijd is om het ‘socialisme’ een eigen, modernere inhoud te geven. De ‘federatie van afdelingen’ wordt, met horten en stoten, omgevormd tot een landelijke partij, die vanaf nu langzaamaan eigen standpunten gaat ontwikkelen over belangrijke kwesties en hard zijn best doet een nieuw nationaal imago te krijgen. Het daarop volgende congres van 1991 zet de ramen open. De partij wordt opengesteld voor iedereen die zich in de uitgangspunten kan vinden. De ouderwetse ballast, die de partij in zijn ontwikkeling hindert, wordt afgeworpen. De partij stapt officieel af van het ‘marxisme-leninisme’. Voortaan volstaat het predikaat ‘socialistisch’ als politieke plaatsbepaling van de partij. Er wordt een ‘minimumprogramma voor een socialistisch Nederland’ vastgesteld. Handvest 2000 heet het, met als ondertitel ‘een maatschappij voor mensen’. Het partijcongres stelt de doorbraak naar de Tweede Kamer als voorlopige strategische hoofdtaak.

Tomaten en tegenstemmen

1994 Om de parlementaire doorbraak daadwerkelijk te bewerkstelligen zet de partijleiding in 1993 de meest gedurfde stap in haar bestaan. In plaats van de kiezer voor te houden dat het met de SP aan de macht allemaal veel beter wordt, kiest de partij voor de positie van de tegenpartij. ‘Stem tegen, stem SP’ wordt de provocerende slagzin. De boodschap is: als je niet instemt met de heersende politiek, stem dan op ons, dan laten wij in het parlement een duidelijke ‘tegenstem’ horen. Voor zoiets heb je niet direct een meerderheid nodig, want zelfs één mens kan dat geluid laten horen. Symbool van de nieuwe aanpak wordt de tomaat. Boordevol gezonde vitaminen maar ook een geducht protestwapen tegen slecht politiek toneel.

De nieuwe aanpak slaat aan. Ruim twintig jaar na oprichting wordt de SP ook door anderen gezien als een partij die voor oppositie kan zorgen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van maart 1994 groeit de partij van 70 naar 126 raadzetels. En op 3 mei 1994 worden Jan Marijnissen en Remi Poppe gekozen als de eerste Tweede Kamerleden van de partij. De parlementaire doorbraak is de opmaat voor een spectaculaire groei van de partij. Het aantal leden neemt in sneltreinvaart toe. In vier jaar tijd groeien we naar meer dan 25.000 leden. Dat maakt de partij in ledental de vierde partij van het land. De nieuwe leden komen van verschillende kanten. De SP is vooral aantrekkelijk voor voormalige stemmers en leden van PvdA en GroenLinks. Men vindt die partijen te toegeeflijk aan het oprukkende neoliberalisme en geven de voorkeur aan het ‘rode antwoord op paars’. In 1995 komt de SP, na succesvolle verkiezingen voor Provinciale Staten, voor het eerst ook in de Senaat. Ook buiten het parlement en in de afdelingen wordt stevig doorgewerkt. Belangrijke thema's zoals de strijd tegen de tweedeling, worden op originele manieren aangepakt. De verkiezingen van 1998 leveren een vijfkoppige Kamerfractie op. Het aantal raads- en deelraadszetels is dan inmiddels ruim boven de 200 gekomen. Ook het aantal raadsfracties is flink toegenomen. De partij levert in enkele Brabantse plaatsen de eerste wethouders. In juni 1999 komt de eerste zetel in het Europees Parlement. Daarmee is de SP vanaf dan op alle parlementaire niveaus vertegenwoordigd.
Ook kwalitatief is er sprake van een sterke groei; vooral het optreden van de Tweede-Kamerfractie is daarbij van belang. Fractievoorzitter Jan Marijnissen groeit in korte tijd van onbekend persoon uit tot een van 's lands bekendste politici. Eind 1996 schrijft hij ‘Tegenstemmen, een rood antwoord op paars’. Daarin verwoordt hij de moderne kijk van de SP op politiek en samenleving. ‘Tegenstemmen’ is een heldere kritiek op het oprukkende neoliberalisme, de teloorgang van de Partij van de Arbeid en de gevolgen van het ieder-voor-zich-denken voor de samenleving.

SP 2000 en verder

De verspreiding van nieuwe denkbeelden gaat soms sneller in de breedte dan in de diepte. Dat blijkt als de spectaculaire groei gepaard blijkt te gaan met vervelende groeistuipen. Nieuwe SP-raadsleden blijken soms niet te passen in de oude kaders, slecht ingewerkt te zijn; sommigen stappen na een korte carrière alweer op. Met twee congressen in het laatste jaar van de 20ste eeuw stelde de partij zowel organisatorisch als ideologisch orde op zaken. Het partijcongres van 1 mei 1999 besloot, nu de landelijke doorbraak een feit was, voorrang te geven aan datgene waar de SP van oorsprong af goed in is: actief zijn op lokaal niveau. Op het congres van 18 december stelde de partij een nieuw beginselprogramma vast, waarin de kernvisie van de SP op de samenleving geformuleerd wordt en dat de alternatieven van de partij op hoofdlijnen aangeeft.
Op 23 november 2001 verscheen het boek Het geheim van Oss, waarin schrijver Kees Slager in bijna 500 pagina's de geschiedenis van de SP in dit Brabantse dorp beschrijft. Voor het eerst is hiervoor gebruik gemaakt van tot dan toe gesloten archieven van de partij.
Het volgende congres vond plaats op 19 januari 2002. Daar stelde de partij het verkiezingsprogramma Eerste weg links vast, evenals de kandidatenlijst waarmee de SP de Tweede-Kamerverkiezingen van mei 2002 in zou gaan. Ook het 'stem tegen', zo succesvol in 1994 en 1998, werd vervangen door 'stem voor'. In 2002 wilde de SP extra duidelijk maken dat ze niet alleen kritiek had, maar ook alternatieven aandroeg. Het werden de meest turbulente verkiezingen uit de Nederlandse geschiedenis: allereerst door de moord op Pim Fortuyn, en vervolgens door de uitslag, waarbij de PvdA en de VVD dramatische nederlagen leden, de LPF de grootste nieuwkomer werd, en de SP van vijf naar negen zetels ging.
De groei van het aantal leden gaat onverminderd door. Eind 2004 streeft de SP de VVD voorbij in ledenaantal. Met ruim 44.000 leden mag de SP zich voortaan de derde partij van het land noemen. Bij de gemeenteraadsverkiezingen van 2006 boekt de SP een daverend succes: een verdubbeling van het aantal raadszetels (van 170 naar 340). De partij levert wethouders in 20 gemeenten. In juni van dat jaar valt het tweede kabinet-Balkenende. Gehuld in een nieuwe huisstijl en gewapend met een nieuw programma Een beter Nederland, voor hetzelfde geld maakt de SP zich op voor de verkiezingen van 22 november. Die resulteren in een enorme overwinning voor de SP. De partij verdrievoudigt bijna haar zeteltal in de Tweede Kamer tot 25 en is nu de derde partij van Nederland, zowel in zetels als in ledental.
Al voor de verkiezingen is duidelijk dat een coalitie met het CDA van Jan Peter Balkenende erg moeilijk te realiseren zal zijn. Tenzij, het CDA bereid is om water bij de wijn te doen. Maar dat wil het CDA niet. Bovendien wil het CDA niet in een regering met én de PvdA én de SP. De PvdA heeft programmatisch minder moeite met de CDA-eisen, en is ook bereid de SP in te ruilen voor de Christenunie. En zo kwam Balkenende IV tot stand.

Een week voor de Provinciale Statenverkiezingen in maart 2007 presenteert kabinet Balkenende IV haar regeerprogramma. De SP krijgt opnieuw massaal het vertrouwen van de kiezers en verdriedubbelt van vier naar twaalf zetels in de Eerste Kamer.
In de provincies blijken de gevestigde partijen – net als in Den Haag – zeer aan het pluche gehecht te zijn. Met een bewuste strategie van CDA, PvdA en VVD wordt de SP overal buiten het provinciebestuur gehouden, zelfs in Noord-Brabant waar ze de tweede partij van de provincie was geworden.

Op 17 juni 2008 neemt Agnes Kant het voorzitterschap van de SP-Tweede Kamerfractie over van Jan Marijnissen. Marijnissen blijft partijvoorzitter en kamerlid.